Met de personeelsvereniging van mijn werk maakten we een reis naar Berlijn. Een stad die je niet alleen bezoekt, maar vooral beleeft. Berlijn is een plek waar geschiedenis op bijna iedere straathoek zichtbaar is. Misschien is dat wel het meest indrukwekkende aan deze stad: niets wordt weggestopt of mooier gemaakt dan het was. Integendeel. Berlijn confronteert je met de donkere hoofdstukken uit haar verleden en laat tegelijkertijd zien hoe een stad zich steeds opnieuw kan uitvinden.

Grensovergang Marienborn

Op weg naar Berlijn maakten we een stop bij de voormalige grensovergang Marienborn. Ooit was dit de grootste en strengst bewaakte grenspost tussen Oost- en West-Duitsland. Hier begon voor reizigers de DDR. Auto's, bussen en vrachtwagens werden uitvoerig gecontroleerd. Grenswachters inspecteerden voertuigen met spiegels, bagage werd doorzocht en paspoorten werden minutieus gecontroleerd. De grenspost was zo ingericht dat niemand ongemerkt kon ontsnappen. Camera's, wachttorens, slagbomen en kilometers aan hekken maakten duidelijk hoe groot het wantrouwen tussen Oost en West was. Wanneer je vandaag over het terrein loopt, voelt het bijna onwerkelijk en ook beklemmend. De controlehokjes, de overkappingen waaronder honderden auto's per dag werden gecontroleerd en de wachttorens zijn grotendeels bewaard gebleven. De beige stoelen en formica tafels staan er nog. Je verwacht dat er elk moment iemand gaat zitten.  De grensovergang werd na de bouw van de Berlijnse Muur in 1961 verder uitgebreid tot een gigantisch controlecomplex van ruim 35 hectare. Pas na de val van de Muur op 9 november 1989 verloor Marienborn zijn functie. Tegenwoordig is het een plek die laat zien én voelen hoe een grens niet alleen landen, maar ook families en levens van elkaar kon scheiden.

Checkpoints A, B en C

Marienborn stond aan de Oost-Duitse kant van de grens. Aan de West-Duitse zijde -dus aan de geallieerde kant- lag Helmstedt, ook wel bekend als Checkpoint Alpha.  Midden in de stad, aan de Friedrichstrasse, vind je de bekende Checkpoint Charlie. Tegenwoordig is het nagebouwde huisje een ware toeristenattractie geworden. Charlie lag op de grens tussen de Amerikaanse en Sovjetsector. Het werd vooral gebruikt door geallieerde militairen, diplomaten en buitenlanders en werd beroemd door de confrontatie in oktober 1961, toen Amerikaanse en Sovjettanks er tegenover elkaar stonden. Bij Dreilinden/Drewitz was Checkpoint Bravo. 

Samen vormden deze drie geallieerde checkpoints de belangrijkste doorgang tussen West-Duitsland en West-Berlijn. Alpha was de poort vanuit West-Duitsland naar de DDR, Bravo de poort naar West-Berlijn en Charlie de beroemde doorgang tussen Oost- en West-Berlijn. Tijdens de Koude Oorlog passeerden hier miljoenen reizigers, diplomaten en militairen. Voor veel Oost-Duitsers bleef de slagboom echter gesloten; zij mochten hun land nauwelijks verlaten. 

Oude en nieuwe kerk

Een van de indrukwekkendste plekken vonden we de Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche. De kerk werd aan het einde van de negentiende eeuw gebouwd ter ere van keizer Wilhelm I, maar werd tijdens de Tweede Wereldoorlog grotendeels verwoest. In plaats van de ruïne af te breken, besloot men haar juist te laten staan als blijvende herinnering aan de verwoestingen van de oorlog. Naast de beschadigde toren verrees een moderne kerk. Binnen zorgen duizenden blauwe glas-in-loodraampjes voor een bijna hemelse gloed. De combinatie van de gehavende oude kerk en de moderne nieuwbouw vertelt misschien wel beter dan welk monument ook waar Berlijn voor staat: het verleden wordt niet uitgewist, maar vormt de basis voor een nieuwe toekomst.

Olympiastadion

Ook het stadion laat zien hoe Berlijn met zijn verleden omgaat. Waar veel landen zulke gebouwen misschien zouden afbreken, heeft Berlijn ervoor gekozen het stadion te behouden. Niet om het verleden te verheerlijken, maar om het zichtbaar te houden. Tegenwoordig is het een modern sportcomplex, terwijl de geschiedenis van de plek openlijk wordt verteld. Dat maakt een bezoek aan het Olympiastadion veel meer dan alleen een uitstapje naar een voetbalstadion; het is een les in geschiedenis.

Het stadion werd gebouwd voor de Olympische Zomerspelen van 1936, die door het naziregime werden gebruikt als propagandamiddel om de macht en grootsheid van Duitsland te tonen. Architect Werner March ontwierp een monumentaal stadion dat plaats bood aan ruim 100.000 toeschouwers. Nog altijd straalt het complex een imposante, bijna intimiderende monumentaliteit uit.

De Olympische Spelen van 1936 kregen echter een heel andere wending dan Adolf Hitler had gehoopt. De Afro-Amerikaanse atleet Jesse Owens won maar liefst vier gouden medailles (100 meter, 200 meter, verspringen en de 4 × 100 meter estafette). Zijn uitzonderlijke prestaties stonden haaks op de racistische ideologie van het naziregime, dat de vermeende superioriteit van het Arische ras wilde uitdragen. Owens groeide uit tot een symbool van sportiviteit en gelijkwaardigheid.

Voor het stadion staan de twee bijna 80 meter hoge torens waartussen de vijf Olympische ringen hangen. Het zijn de iconische toegangstorens die op veel foto's van het stadion terugkomen. Achter het stadion ligt bovendien de Maifeld, een enorm terrein waar in de nazitijd massabijeenkomsten werden gehouden.

Holocaustmonument

De sporen van de Tweede Wereldoorlog zijn overal aanwezig. Niet alleen in musea, maar ook op straat, in monumenten en op herdenkingsplaatsen. Berlijn laat zien welke verschrikkelijke gevolgen oorlog, haat en uitsluiting kunnen hebben. Zo bezochten we het Holocaustmonument (Denkmal für die ermordeten Juden Europas), vlak bij de Brandenburger Tor. Het bestaat uit 2.711 betonnen zuilen van verschillende hoogtes. Wanneer je tussen de smalle gangen loopt, raak je langzaam het overzicht kwijt. Het monument roept gevoelens op van vervreemding, onzekerheid en eenzaamheid, zonder dat het letterlijk vertelt wat je moet voelen. Onder het monument bevindt zich een informatiecentrum waar de persoonlijke verhalen van vermoorde Joodse families worden verteld. 

Sinti & Roma

Minstens zo aangrijpend vonden we het monument voor de vermoorde Sinti en Roma van Europa. Verscholen in het groen, niet ver van de Rijksdag, ligt een ronde vijver met in het midden een driehoekige steen waarop iedere dag een verse bloem wordt gelegd. Rondom klinken zachte vioolklanken. Het is een sobere, maar bijzonder indrukwekkende plek die herinnert aan de honderdduizenden Sinti en Roma die tijdens de Holocaust werden vermoord.

Koude Oorlog

Maar ook de geschiedenis van de Koude Oorlog en de deling van Duitsland is nog altijd tastbaar aanwezig. Op verschillende plekken zie je nog delen van de Berlijnse Muur, wachttorens en grensovergangen. Bij de Bernauer Straße wordt duidelijk hoe de muur gezinnen, vrienden en complete buurten van elkaar scheidde. Sommige bewoners sprongen in de eerste dagen na de bouw van de muur zelfs uit hun ramen om de vrijheid in West-Berlijn te bereiken. Toen de ramen werden dichtgemetseld, groeven anderen tunnels onder de muur door of probeerden in verborgen ruimtes van auto's de grens over te steken. Velen slaagden erin, maar honderden mensen verloren tijdens een vluchtpoging het leven. Berlijn vertelt ook deze verhalen eerlijk en zonder ze te verbloemen.

Kastelen

Toch bestaat Berlijn uit veel meer dan oorlog en verdeeldheid. De geschiedenis van de stad gaat eeuwen terug. We bezochten het prachtige Schloss Charlottenburg, het grootste nog bestaande paleis van Berlijn. Het barokke paleis met zijn rijk ingerichte zalen en uitgestrekte tuinen laat een heel andere kant van de stad zien: die van de Pruisische koningen en keizers.

Ook brachten we een bezoek aan het schitterende Schloss Sanssouci in Potsdam, het zomerpaleis van koning Frederik de Grote. Sanssouci betekent letterlijk zonder zorgen en dat gevoel straalt het paleis nog altijd uit. De sierlijke terrassen, fonteinen en prachtig aangelegde tuinen behoren tot de mooiste van Europa. Niet voor niets staat het hele paleizenlandschap van Potsdam op de UNESCO-Werelderfgoedlijst.

Een rondvaart over de Spree liet ons zien hoe veelzijdig Berlijn eigenlijk is. Vanaf het water glijden eeuwenoude gebouwen, musea en kerken moeiteloos over in moderne architectuur van glas en staal. Het verleden en de toekomst lijken hier voortdurend naast elkaar te bestaan.

Fernsehturm

Als afsluiting gingen we met de lift naar de koepel van de Fernsehturm, de beroemde televisietoren op de Alexanderplatz. Terwijl de zon langzaam achter de skyline verdween, genoten we van een weids uitzicht over de stad en een lekker dinertje. Vanaf grote hoogte zag je pas echt hoe uitgestrekt Berlijn is en hoe de verschillende tijdlagen nog altijd zichtbaar zijn in het stadsbeeld.

Dat uitzicht deed onwillekeurig denken aan de prachtige film Der Himmel über Berlin (Wings of Desire) van de Duitse regisseur Wim Wenders uit 1987. In deze inmiddels klassieke film zweven engelen boven de verdeelde stad. Ze luisteren naar de gedachten van de inwoners en zien hun verdriet, verlangens en hoop. De film speelt zich af in het Berlijn van vóór de val van de Muur en laat op poëtische wijze zien hoe de stad leefde met haar littekens en tegelijkertijd bleef verlangen naar vrijheid en verbinding.

Nog een keer terug

Berlijn doet iets met je. We leerden een stad kennen  die haar verleden op indrukwekkende wijze onder ogen ziet, zonder erin te blijven hangen. De littekens van oorlog en verdeeldheid zijn overal zichtbaar, maar tegelijk bruist Berlijn als een moderne, creatieve en toekomstgerichte metropool. Jammer genoeg ontbrak de tijd om ook Kreuzberg te verkennen. Ik had graag nog door de straten van 'Klein Istanbul' gewandeld, een wijk die bekendstaat om haar kleurrijke mix van culturen, street art, levendige cafés en heerlijke dönner. Een goede reden om nog eens terug te keren. En dan meteen ook eens te kijken naar Bahnhof Zoo, berucht als ontmoetingsplaats voor drugsverslaafde jongeren en prostitutie in de jaren 70. Het bekendste verhaal is dat van Christiane F., die als meisje van 13 jaar verslaafd raakte aan heroïne en hier terechtkwam. Haar levensverhaal werd in 1978 opgetekend in Wir Kinder vom Bahnhof Zoo en werd in 1981 verfilmd met muziek van David Bowie. Het boek en de film maakten Bahnhof Zoo wereldwijd tot een symbool van de rauwe en donkere kant van het toenmalige West-Berlijn. Een must read en must see toen ik op de middelbare school zat. 

 

 

Kijk hier voor de foto's.